امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

ویژگی ‌های چوب:

چوب دارای تنوع وسیعی ازنظر یافت، رنگ، و چگالی می‌باشد. ابزار و ماشین‌آلات صنعتی چوب به‌سادگی بر روی آن کار‌ می‌کنند. چوب در مقایسه با فولاد هم ‌وزنش مقدار بار بیشتری را تحمل ‌می‌کند. برخلاف بسیاری مواد دیگر، چوب در برابر مواد شیمیایی ضعیف (رقيق) مقاوم است و عایق الکتریسیته و گرما‌ می‌باشد (شکل 1). درواقع هوایی که در بین بافت سلولی (حجر‌ه ای‌) حبس شده، چوب را بهترین عایق حرارتی که تاکنون برای مواد ساختمانی شناخته‌شده، کرده است.

برخلاف این خصوصیات خوب و پرشمار، چوب‌ می‌سوزد و ممکن است در معرض حمله حشرات، قارچ‌ها، و جانوران (حفار) دریایی (Marine borers) قرار گیرد. بر اثر تغییرات رطوبت محیط هم کشیده و واکشیده‌ می‌شود و مقاومت آن در برابر نیروها در تمامی‌ جهات یکسان نیست (شکل ۲) و بدین جهت در برخی کاربردها از بتن، فولاد، و پلاستیك به جای چوب استفاده‌ می‌شود.

خوشبختانه، روش‌هایی برای غلبه بر خصوصیات نامطلوب چوب وجود دارد.‌ می‌توان با اشباع چوب به وسیله مواد حفاظتی آن را بر ضد حملات بیولوژیك مقاوم کرد. مواد کندسوز کننده (ضد احتراق)‌ می‌توانند آن را در برابر سوختن محافظت نمایند. مواد شیمیایی نیز برای کاهش هم کشیدگی و واکشیدگی بکار‌ می‌روند. همچنین تبدیل چوب به الیاف و اجزاء ریزتر و سپس باز ترکیبی این اجزاء به انواع فرآورده‌ ‌های ترکیبی (Boards صفحات) باعث‌ می‌شود فرآورده‌‌های ساخته شده مقاومت یکنواخت تری در جهت ‌های مختلف داشته باشند. در نتیجه جای شگفت نیست که استفاده از تیمار ‌های شیمیایی و اوراق فشرده (Board material) به سرعت رو به افزایش است.

چوب مزیت دیگری که در مقایسه با سایر مواد اولیه دارد این است که ضایعات آن که در اثر استحصال درختان و تبدیل آنها به چوب آلات بریده شده ایجاد‌ می‌شود، چندین بار کمتر از معدن کاری و تولیدات معدنی است. تبدیل درختان به يك تن چوب آلات بریده شده در حدود ۱۵۰۰ کیلو وات ساعت الکتریسیته مصرف‌ می‌کند در حالی که تولید همین مقدار آلومینیوم نیاز به ۴۵ برابر این مقدار انرژی دارد. خسارات زیست محیطی که بر اثر معدن کاری به منطقه وارد‌ می‌آید اغلب به مدت زمانی بیش از طول عمر يك انسان نیاز دارد تا بازسازی شود. در حالی که يك منطقه جنگلی با درختان قطع شده، می‌تواند درختان زیادی ظرف چند سال تولید کند.


کاربرد ‌های چوب:

چوب کاربردهای بی شماری دارد و به قول یکی از مسؤولین در سال ۱۹۰۵ در امریکا: «... چوب جزو لاینفکی از موادی است که تمدن بر روی آن پایه گذاری شده است...»

شاید شگفت آور باشد وقتی‌ می‌بینیم نیمی ‌از آن به مصرف سوخت‌ می‌رسد. با این حال باید به خاطر داشته باشیم که قبلاً هم تا دهه سال ۱۸۵۰ چوب منبع اصلی انرژی و سوخت بوده است. در حال حاضر مصرف چوب به عنوان سوخت بیشتر در کشورهای در حال توسعه دیده‌ می‌شود، از جمله مناطق گرمسیری آفریقا و آمریکای جنوبی

در راستای پیشرفت تکنولوژیکی جوامع، وابستگی آنها به چوب برای سوخت کمتر‌ می‌شود. برای مثال، بین سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۳ در برزیل، نسبت چوب به کل منابع انرژی زا، از نیم به يك چهارم کاهش یافت. افرادی که در کشور ‌های صنعتی زندگی‌ می‌کنند نیز باید بدانند که منابع تأمین انرژی آنها (ذغال سنگ، گاز، و نفت) از جنگل ‌های تجزیه شده هزاران سال قبل بوجود آمده اند، و وقتی که مصرف شوند، میلیونها سال زمان‌ می‌برد تا تجدید شوند. برخی دانشمندان معتقدند که جنگل ‌های فعلی، با مدیریت دقیق‌ می‌توانند منبع تولید پایان ناپذیری از هیزم و ذغال باشند که بسیار هم ارزان هستند.

در حدود يك سوم فرآورده‌‌های جنگلی جهان در سال در امور ساختمانی و ساخت خانه های پیش ساخته چوبی استفاده‌ می‌شود. چوب ماده اصلی ساختمانی بشر بوده است و در بسیاری از نقاط دنیا هنوز هم از پس تاریخ باقی مانده است

در ایالات متحده و کانادا هر ساله بیش از 5/2 میلیون خانه پیش ساخته چوبی ساخته می‌شود و حتی در کشور‌هایی مثل انگلستان که قرنهاست خانه‌‌‌های آجری و سنگی ساخته‌ می‌شود، اتصالات چوبی است که دیوارها را سرپا نگهداشته و حائل سقف و کف زمین است.

دیگر مصرف مهم چوب در کاغذسازی است. سنگ، چوب، و ابریشم از جمله چندین موادی هستند که تمدن قدیمی ‌بر روی آنها رخدادهای روزمره را ثبت‌ می‌کرده است. ولی ساخت کاغذ با استفاده از پارچه کهنه تا سال ۱۰۵ پیش از میلاد در چین اختراع نشده بود. ولی امروزه حتی از موادی مانند بامبو، علف اسپارتو، باگاس (تفاله‌نیشکر)، و پارچه کهنه به جای خمیر چوب استفاده‌ می‌شوند. درواقع اواخر قرن پانزدهم بود که کاغذ سازی به اروپا وارد شد. ولی تا قرن نوزدهم تمام صفحات کاغذ به صورت دستی ساخته‌ می‌شد. مکانیزه کردن و ماشین ساخت همپای صنایع دیگر، تولیدات کاغذ را نیز به نحو چشمگیری افزایش داد (شکل ۷). مقدار چوبی که هر ساله تبدیل به کاغذ‌ می‌شود، روند افزایشی دارد و اخيراً تخمین زده شده که برای برآوردن نیاز جهانی کاغذ و خمیر کاغذ سالانه نیاز به قطع درختان جنگلی به وسعت بریتانیای کبیر دارد.

درواقع بیش از ۵۰۰۰ فرآورده مختلف چوبی به صورت مستمر تولید‌ می‌شود. گروهی از این دسته مدتهاست شناخته‌شده اند. برخی از آنها عبارتند از: سلولز لاك الكل، الكل چوب و ابریشم مصنوعی. گروهی دیگر اخیراً شناخته‌شده اند. يك کاربرد روز افزون چوب در ساخت تخته‌ ‌های فشرده از قبیل تخته لایه، تخته خرده چوب، و تخته فیبر‌ می‌باشد. حتی سیستم‌های پیچیده ای که سفر‌های فضایی را ممکن ساخته است، مستلزم استفاده عمده ای از چوب و فرآورده ‌هایش‌ می‌باشد چوب پنبه و پوست بلوط چوب پنبه ای (Quercus‌ruber) به محافظت سطح سفینه فضایی آپولو در مقابل گرما، هنگا می‌که با سرعت از جو زمین‌ می‌گذرد کمک‌ می‌کند. چوب بالزا (Balsa)، ماده مقاوم پیرامون مخزن سوخت هیدروژن مایع را در موشك ساتورن ۵ محصور‌ می‌کند و این در حالی است که چاشنی‌ ‌های مصنوعی که در غذا‌های مخصوص فضانوردان استفاده شده، و همچنین رنگها، لاك الكلها، و ورنی‌ ‌های بکار رفته در ترکیبات و اجزاء موشك، تمامی ‌محصولات فرعی چوب هستند. گذشته از اینها، شیشه‌‌‌های نشکن، پلاستیکهای ریختگی، و چرمهای مصنوعی زیادی در اتاق کنترل سفینه فضایی آپولو از چوب به دست‌ می‌آیند.

مراقبت و حفاظت:

جمعیت جهان رو به افزایش است و تقاضا برای غذا و مواد اولیه بویژه در کشورهای در حال توسعه، رو به رشد است. درختان بیشتری باید قطع شوند تا جای کافی برای خانه سازی، گسترش ارتباطات، و كمك به رشد اقتصادی به وجود آید. بدون در نظر گرفتن مواد جایگزین، این نیاز روز افزون برای چوب، می‌تواند با افزایش تولید، کاهش میزان ضایعات در طی مراحل استحصال و حفاظت محصولات چوبی در برابر تخریب تأمین شود.

افزایش تولید:

این مورد‌ می‌تواند از دو راه انجام شود:

1) پیشبرد بازدهی جنگل با کود دادن، کاشت گونه‌ ‌های سریع الرشد، جنگلداری بهتر.

۲) قطع تعداد درخت بیشتر.

هرساله درختان بیشتری قطع‌ می‌شود و از جنگلهای انبوه و سابقاً غير قابل دسترس آمریکای جنوبی، آسیای جنوب شرقی، و آفریقای مرکزی استحصال‌ می‌شوند. بعلاوه مناطق جنگلی قدیمی ‌به صورت اصولی‌تری برداشت‌ می‌شود

با این حال در راستای افزایش تولید‌ می‌بایستی توجه بیشتری به مدیریت جنگل و جنگل کاری شود. به طوری که موجودی جنگل برای نیاز ‌های آینده حفظ شود

جنگل ‌های اروپا: در سال ۹۰۰ پس از میلاد مسیح، ۸۰٪ اروپای مرکزی تا مناطق شمالی کوههای آلپ پوشیده از جنگل بود که تا سال ۱۹۰۰ میلادی این مقدار به ۲۴% کاهش یافت. جنگلها به دلایل همگام شدن با جمعیت رو به رشد، کشاورزی فشرده، و صنعتی شدن تخریب‌ می‌شدند.

اهمیت نگهداری جنگلها وقتی مشخص‌ می‌شود که در‌ می‌یابیم از وقتی که بشر پا به عرصه وجود گذاشت، سطح جنگلها در حدود بیشتر از چهار میلیارد هكتار (حدود14 میلیون مایل مربع) کاهش یافته است. در اروپا نیز طی هزار سال گذشته نیاز رو به رشد چوب در صنعت و خانه سازی باعث کاهش قابل ملاحظه سطح جنگلها شده برای ساختن یک کشتی جنگی در دوران نلسون حدود ۲۰۰۰ درخت بلوط مورد نیاز بود که برابر با موجودی ۲۵ هکتار جنگل‌ می‌باشد. خوشبختانه کشاورزی فشرده همزمان با کود و شخم مناسب باعث حاصلخیزتر شدن خاك اصلی جنگل، به میزانی حتی بیش از سابقش شد.

در نقطه مقابل، در مناطق گرمسیری با بارش سالیانه کم و فصلهای خشك طولانی بیش از يك ميليارد هکتار جنگل در طول تاریخ به حالت نیمه بیابانی (Semi- desert) تبدیل شده است. قطع بی رویه جنگل‌ها و بیشه‌ ‌های انبوه برای سوخت، سوزاندن علفزارها، برای ایجاد چراگاههای بهتر، و چرای مفرط، همگی دخیل بوده اند. وقتی پوشش گیاهی از بین رفت، باران و باد می توانند بسادگی باعث فرسایش و آبشویی لایه نازك و حاصلخیز سطحی خاك شوند (شکل ۱۲). متأسفانه مثالهای بسیاری از این تغییر شکل وجود دارد. بیابان «صحرا» روزگاری سرسبز و حاصلخیز بود و درختانی از قبیل توسکا (گونه‌های Alnus) و سرو (گونه‌ ‌های Cupresults) در آن فراوان‌ می‌رویید. قطع ‌های بی رویه درختان به عنوان مثال باعث ایجاد شن زار تنسى (Tennesce) در ایالات متحده شده است، و یا تمام آن جنگلهای معروف Shorea robusta) Sal) در هندوستان هم اکنون به آبراههای خشك تبدیل شده اند. شاید فرانسو آشاتوبريان (Francois-Chateabriand)، نویسنده فرانسوی، با بیان اینکه «جنگلها پیش از تمدن بودند و بیابانها پس از آن به وجود آمدند»، قصد تأکید بر روی این تغییرات را داشته است. به هر حال این واژگان اهمیت زیاد مراقبت از جنگلها را روشن‌ می‌سازند

باید توجه داشت قطع یکسره در روش ‌های جنگلداری که در آن تمام درختان قطع و از منطقه جنگلی استحصال‌ می‌شوند، با جنگل تراشی اشتباه گرفته نشود. با مدیریت دقیق و دانش کافی از نوع خاك، الگوهای زهکشی و اقلیم منطقه‌ می‌توان به طور مستمر جنگلهای معینی را قطع یکسره کرد بدون اینکه کاهش چشمگیری در حاصلخيزي خاك یا افزایش فرسایش‌حاصل شود. پس از آنکه گرده‌بینه‌ها از جنگل خارج شدند، مواد غذایی که از بقایای برگها، شاخه های کوچک، و ریشه‌ها بر روی کف جنگل باقی مانده اند، به ذخیره خاکی باز‌ می‌گردند و در همین حین درختان تازه رویش می‌کنند. فرسایش تنها وقتی شدید‌ می‌شود که منطقه قطع یکسره شده به و پوشش زمین به کلی نابود شود. جنگل کاری جدای از کمک ‌های قابل ملاحظه‌ای که به افزایش تولید چوب‌ می‌کند، دارای مزیتهای دیگری نیز‌ می‌باشد.

در چین «دیوار بزرگ» تازه ای (يك كمربند ۶۰۰۰ مایلی از جنگل) در حال کاشته شدن است تا با فرسایش بادی زمینهای کشاورزی مقابله کند. درختهایی در افریقای شمالی کاشته‌ می‌شوند تا به تغییر اقلیم کمک کرده و باعث شوند بیابان «صحرا» را که هر ساله چندین مایل پیشروی‌ می‌کند، به عقب برانندهمچنین از جنگلها به عنوان حصار‌هایی برای حفاظت روستا ‌های سوئیس از خطر بهمن استفاده‌ می‌شود

کاهش ضایعات:

با کمال تعجب باید گفت از تمام چوبی که از جنگل قطع‌ می‌شود، تنها آن مورد استفاده قرار می گیرد. ضایعات در طول عملیات قطع و استحصال از جنگل (Logging)، در کارخانه چوب بری، و نیز هنگام تولید فرآورده‌ ‌های چوبی رخ‌ می‌دهد. ارقام اخیر (۱۹۷۴) بیانگر آن است که مصرف سالیانه چوب در ایالات متحده ۳۴۰ میلیون متر مکعب‌ می‌باشد که حدود ۲۷۰ میلیون متر مکعب آن سوخته و یا در جنگل رها‌ می‌شود. احتمالا این مقدار ضایعات‌ می‌تواند مورد بهره برداری قرار گیرد که در نتیجه بیش از نیمی‌از نیاز چوبی این کشور را تامین کند. با این وجود اقتصادی بودن این روند عامل غالب‌ می‌باشد. بدین معنی که بیشتر موادی که در جنگلها رها‌ می‌شود به نسبت کنده‌ها و گرده بینه ها، چوب کمتری دارند و اندازه و شکل آنها برای انتقالات مکانیکی نامناسب است.

در مناطقی که عملیات قطع و استحصال از جنگل (Logging‌) می‌تواند انجام شود (شکل ۱۵). روش هائی رو به گسترش است که کل درخت را همراه با تاج و شاخه به خرده چوب (Chips) تبدیل می کند (استفاده کامل از درخت). ولی در حال حاضر به رغم این روشهای بهره برداری پیشرفته از فرآورده‌ ‌های جنگلی، با توجه به چگالی حجمی‌پایین خرده چوبها (Chips) نسبت به گرده بینه ها، هزینه‌ ‌های حمل و نقل این روشها را به نحو نامعقولی بالا برده است. جدای از تبدیل خرده چوب به خمیر کاغذ، کاربرد ‌های دیگری برای کنده‌ها و شاخه‌ها برای مصارف گرمایش محلی، و همچنین به عنوان مواد اولیه در زمینه‌ ‌های شیمیایی وجود دارد.

1-    همچنان که اطلاع دارند، در ایران نیز به همت متخصصین و مسؤولین سازمان جنگلها و مراتع و آبخیزداری مناطق با فرسایش شدید بادی - ماسه ای، روشهای مختلف تثبیت شنهای روان بخصوص با کشت درختچه تاغ در سطح میلیونها هکتار به بیابان زدائی كمك شایانی کرده است (مترجمین).

پوست نیز‌ می‌تواند در باغبانی، کف پوش دام، و ساخت فرآورده‌ ‌های ترکیبی (تخته‌ ‌های فشرده) استفاده شود.

در حالی که بهره برداری پیشرفته از فرآورده‌ ‌های جنگلی يك هدف ارزشمند‌ می‌باشد ولی‌ می‌بایستی جایگزینی نیز برای این فقدان پیدا شود، چرا که برداشت درختان باعث‌ می‌شود خاك جایگزین کمی، و یا اصلا هیچ جایگزینی به عنوان مواد غذایی برای رویش درختان در آینده نداشته باشد.

و اما مقدار چوب بیشتری در کارخانه چوب بری هدر‌ می‌رود. بازده متوسط چوب آلات سوزنی برگ که در کارخانه‌ ‌های ساحل غربی آمریکا بریده‌ می‌شوند، حدود ۴۰٪ است.

پشت لا، مازاد اندازه بری، خاکه اره، و تراشه‌ها یا پوشالها جمعة ۴۹٪ را تشکیل‌ می‌دهند. و۱۱٪ باقیمانده نیز پوست‌ می‌باشد. به رغم هزینه‌ ‌های بالا، ممکن است برشهای کامپیوتری شده تك به تك گرده بینه‌ها برای نیل به بازدهی حداکثر، روش مناسبی در کاهش ضایعات باشد. در سالهای اخیر، بکاربری ضایعات کارخانه افزایش یافته و در کارخانه‌ ‌های معینی در ایالات متحده بین ۸۵ تا ۹۰٪ مورد بهره برداری قرار گرفته اند. پشت لا و مازاد اندازه بری به خرده چوب تبدیل شده و برای تولید خمیر چوب استفاده‌ می‌شوند. در حالی که تراشه‌ها و خاکه اره در ساخت تخته خرده چوب و تولید تخته‌ ‌های فشرده سخت بکار‌ می‌روند. ضایعات حتی هنگا می‌که چوب آلات بریده شده، درجه بندی شده، خشك شده، و هزاران مایل به دورتر از محوطه کارخانه حمل شده باشند نیز ممکن است رخ دهد

افزایش دوام چوب:

می‌توان از تخریب چوب که به وسیله حشرات، قارچها و حفاران دریائیmarine boring animals) )به وجود‌ می‌آید جلوگیری کرد. گرچه شرایط محیطی برای رشد این موجودات زنده نامطلوب باشد. قارچهای مولد پوسیدگی چوب به رطوبت، گرما، و هوا نیاز دارند تا رشد کنند. اگر چوب به صورت خشك نگهداری شود، همانند چوبهای درون اهرام مصر، و یا در درجه حرارت پایین قرار گیرد، همانند قطب شمال، و یا با آب اشباع شود به طوری که هیچ هوایی نداشته باشد، همانند کشتی‌ ‌های غرق شده، با این شرایط مواد آن نسبت به حمله ایمن‌ می‌باشند و در نتیجه برای صدها سال «محافظت»‌ می‌شوند. با این حال «حفاظت چوب» مفهوم عملی دارد و در ارتباط با افزایش دوام طبیعی چوب به وسیله تیمار با مواد شیمیایی سمی‌که برای حشرات، قارچها، و جانوران دریایی‌ می‌باشد. حفاظت چوب مطلب تازه ای نیست. هزاران سال پیش حضرت نوح (ع) کشتی خود را با قیر تیمار کرد. هنر حفاظت چوب در بسیاری از تمدن ‌های باستان نیز وجود داشته ولی درواقع در طول قرن نوزدهم میلادی بود که حفاظت علمی‌چوب پا به عرصه وجود گذاشت. صنعت حفاظت چوب در انگلستان شروع شد و مقادیر معتنابهی تراورس و تير بسیار با دوام برای گسترش راه آهن و سیستمهای تلگراف فراهم کرد.

با افزایش دوام چوب‌ می‌توانیم نیاز به جنگلهای جهان را کاهش داده و نقش مهمی‌در« مراقبت» از جنگلها بازی کنیم. هر تکه از چوب آلاتی که حفاظت شده باشد به کاهش تعداد درختانی که‌ می‌بایستی قطع شوند كمك می کند

اگر دقیق‌تر به مسأله نگاه کنیم، ۱۰۰ میلیون تیر ارتباطات که در سراسر آمریکا پراکنده هستند به طور طبیعی هر ۵ سال يك بار باید جایگزین شوند. ولی وقتی حفاظت شده باشند ۶ برابر بیشتر عمر‌ می‌کنند. بدین معنی که طى يك مدت ۳۰ ساله، ۵۰۰ میلیون تیر، یا 5/16 میلیون درخت به طور سالیانه صرفه جویی شده است.

در يك محاسبه دکتر وینسلو هارت فورد[1] در گردهمایی A.W.P.Aدر سال ۱۹۷۶، نشان داد که تیمار کردن چوب آلات در ایالات متحده باعث صرفه جویی به میزان ۴۰۰۰ درخت از سال ۱۹۰۹ شده است. آگهی تبلیغاتی يك شركت تيمارگر چوب‌ می‌گوید:

«هرچه چوب بادوام‌تر شود، جنگلها بادوام تر‌ می‌شوند»

با این حال اهمیت حفاظت چوب از جنبه‌ ‌های مختلفی پا فراتر از حد مراقبت از جنگلها‌ می‌گذارد.

مقدار چوب برون: چوب برون همیشه کم دوام است و آماده برای فاسد شدن. البته به شرط آنکه محافظت شده باشد. با این وجود در سالهای اخیر به دلیل تغییراتی در شیوه جنگلداری، نسبت آن در چوب آلات ساختمانی در بسیاری از نقاط جهان افزایش چشمگیری داشته است. جنگلداری نوین در ارتباط با درختانی است که خوب رشد می کنند و بیشترین

مقدار حجم چوب را در کوتاهترین زمان تولید‌ می‌کنند. وقتی گونه‌ ‌های بومی‌( منطقه ای طبیعی) پاسخگو نیستند، گونه‌ ‌های غیر بومی‌(بیگانه) مطرح‌ می‌شوند، همان گونه که در زلاندنو نهالهای کاج رادیاتا (Pinus radiata) کاشته شدند. این گونه فرآورده‌ ‌های جنگلی معمولا زودتر از آنی که به سن مطلوب برسند برداشت‌ می‌شوند و در نتیجه گرده بینه‌ها نسبت بیشتری چوب برون در مقایسه با گونه‌ ‌های بالغ مشابه دارند و متعاقب آن نیاز به حفاظت چوب آنها از هر زمانی بیشتر احساس‌ می‌شود.

گونه‌ ‌های کم دوام: برخی چوب آلات خصوصیات فیزیکی مطلوبی برای کاربرد ‌های خاص دارند، ولی از آنجائی که ازنظر طبیعی با دوام نیستند، فقط هنگا می‌که حفاظت شده باشند، می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. برای مثال تا سال ۱۸۸۰ در آلمان بیش از نیمی‌از تراورس‌ ‌های راه آهن از بلوط اروپایی تیمار نشده (Quercus robur) ساخته‌ می‌شد. ولی با كمك حفاظت‌ می‌توان از راش اروپا (Fagus sylvatica) هم استفاده کرد. این گونه هم اکنون بیش از ۹۰٪ تراورسهای چوبی این کشور را شامل‌ می‌شود. مثالهای بسیار دیگری وجود دارد که با كمك حافظت، امکان استفاده از گونه‌ ‌های کم دوام در کاربرد‌های ی که سابقا تنها از گونه‌ ‌های با دوام استفاده‌ می‌شده فراهم‌ می‌آید.

مواد جایگزین: چون چوب آلات کم دوام و تیمار نشده بسرعت فاسد‌ می‌شوند، در نتیجه استفاده گسترده ای از مواد جایگزین به عمل آمده است. حفاظت چوب آلات نقش مهمی‌در تغییر این روند بازی کرده است. در سال ۱۹۴۶، دسته‌ ‌های چوب آلات تیمار نشده يك برج خنک‌کننده در بریتانیای کبیر فرو ریخت و گروه برق استفاده از سیمان آزبست ( (asbestos- cement یا پلاستيك را به عنوان جایگزین چوب مورد بررسی قرار داد. با این حال، آزمایشها نشان داد که این مواد جایگزین عملکرد ضعیف تری نسبت به چوب آلات تیمار شده که‌ می‌توانستند بیش از ۳۰ سال عمر کنند، داشتند.

تراورسهای بتنی در کشور ‌های معینی بخصوص در خطوطی باریلهای یکپارچه و بدون خط درز، جایگزین چوب شده اند، با این حال در ایالات متحده که تراورسها در معرض بار ‌های سنگین تری قرار‌ می‌گیرند، بسیاری از تراورسهای بتون آرمه ای که از سال ۱۹۵۰ نصب شده اند در حال ترک خوردن هستند. این تراورسها با تراورسهای چوبی تیمار شده که سبکتر، ارزانتر، دارای

خاصیت ارتجاعی بیشتر و نیازمند به بالاست[2] (قلوه سنگ زیرریل) ارزانتری هستند، جایگزین‌ می‌شوند.

طرح و اندازه: از آنجائی که چوب برون نظر قارچها و موریانه‌ها را به خود جلب‌ می‌کند، در استرالیا مرسوم بود که از پایه تیرچوبی تا ارتفاع ۴۵ سانتیمتری بالاتر از سطح زمین چوب برون را حذف کنند. این بدین معنی است که قطر این تیرها باید به اندازه ای که فساد را هم به حساب آورده باشد محاسبه شود. حفاظت چوب باعث شد که چوب برون مورد بهره برداری قرار گرفته و با این کار هزینه‌ها کاهش یافته و لزوم اندازه‌ ‌های بیش از حد نیاز از بین برود.

دیگر جنبه طرح و اندازه در ارتباط با سازه ‌هایی همچون خرپا ‌های سقف و سازه ‌هایی با اسکلت چوبی در خانه های چوبی و در مکانهایی با صرفه جوییهای اقتصادی در میزان مصرف چوب آلات مدنظر است. در سال ۱۹۷۷ يك مهندس خدمات جنگلU.S.D.A طرحی را برای يك خانه باخرپا و اسکلت چوبی به ثبت رساند که ۳۰٪ در چوب آلات مصرفی صرفه جویی‌ می‌کرد. اگر چوب برون به وسیله حشرات با قارچ مورد حمله قرار گیرد، با برشهای عرضی که از سابق کوچکتر بودند خطر فروریزی سازه بالاتر‌ می‌رود، ولی حفاظت از این امر جلوگیری می کند. این مورد نیز مثال دیگری برای نیاز روزافزون حفاظت چوب است.

صرفه اقتصادی: سوای از پتانسیل ایجاد پول به عنوان يك صنعت، حفاظت چوب صرفه‌ ‌های اقتصادی دیگری نیز دارد. در مالزی گونه‌ ‌های ارزان و کم دوام در داخل کشور مصرف‌ می‌شوند و از این رو امکان صادرات چوب آلات با دوام و گران قیمت را ایجاد‌ می‌کنند. در پابوآ، واقع در گینه نو، حفاظت چوب باعث شده که ساختمانهایی با طرح قدیمی‌به وسیله چوب آلات کم دوام محلی ساخته شود و با این کار سرمایه در داخل کشور حفظ گردیده و از مصرف آن برای واردات مصالح ساختمانی جایگزین جلوگیری‌ می‌شود.

خلاصه:

۱) چوب یکی از منابع ارزشمند زمین است. نیاز برای این مادۀ مفید و تولیدات آن رو به افزایش است.

۲)‌ می‌توان با افزایش تولید چوب آلات، کاهش کمتر واردات در طی عملیات تولید، و محافظت کردن محصولات نهایی، این تقاضای روزافزون را برآورد.

۳) حفاظت چوب اهمیت روز افزونی به خود گرفته چرا که:

- به نگهداری و بقای جنگلها كمك‌ می‌نماید.

- از چوب آلاتی که به نسبت زیادی چوب برون دارند محافظت می کند.

- امکان استفاده از گونه‌ ‌های کم دوام را فراهم‌ می‌سازد.

- استفاده از مواد جایگزین را تحت تأثیر قرار‌ می‌دهد.

- طراحیهای با اندازه‌ ‌های بیش از حد لزوم را کاهش‌ می‌دهد.

- صرفه‌ ‌های اقتصادی و اجتماعی را به ارمغان‌ می‌آورد.

منابع بیشتری برای مطالعه

چوب به عنوان مواد اوليه:

The properties and uses of wood are covered in:

GLESINGER, E. (1950) The coming age of wood.

Secker & Warburg, London.

TSOUMIS, G. (1968) Wood as raw material. Pergamon, New York.

نگهداری و حفاظت چوب:

The importance of preservation in conserving forest areas, improving timber utilisation and influencing the use of alternative materials is dealt with in:

HUNT, G.M. & GARRATT, G.A. (1967) Wood preservation. 3rd edn. McGraw-Hill, New York. (Chapter 1 deals with the need for economy in wood use and the benefits of

preservation).

BOOCOCK, D. (1965) The role of wood preservation in the conservation of timber. Wood (Supplement), June, 3-7. (Contains 1965 statistics on the costs of wood deterioration in the forest and in service).

LEVY. J.F. (1975) The future of wood preservation. B.W.P.A. News Sheet, 141, October.

HARTFORD, W.H. (1976) The environmental impact of wood preservation. Proceedings

of the American Wood-Preservers' Association, 1-7.

می‌کنند، برگهای نو جای آنها را‌ می‌گیرند. تقریبا تمام سوزنی برگان همیشه سبزند ولی لاریکس اروپا[3] یک استثنای قابل توجه است.

نخل‌ها[4] و خیز رانها یا بامبوها[5] که در کشور‌هایی همچون میانمار و سری لانکا برای خانه سازی استفاده‌ می‌شوند، نه پهن برگ و نه سوزنی برگند. آنها گیاهانی هستند وابسته به خانواده نخل ها، گندمیان و غلات با ساقه ‌هایی بسیار بلند که تا حدی چوبی شده اند. مثلا بامبو ممکن است در مدت ۳ ماه تا ارتفاع ۳۵ متر بروید.

پراکندگی جغرافیائی:

بسیاری از جنگلها در نیمکره شمالی دارای گونه‌ ‌های سوزنی برگ‌ می‌باشند. (شکل ۲۱) این درختان حدود ۶۰٪ مناطق جنگلی اروپا و امریکای شمالی را شامل‌ می‌شوند. با این حال مناطق وسیعی نیز وجود دارد که انواع پهن برگ و سوزنی برگ را با هم دارند. جنگل ‌های بارانی گرمسیری، جنگلهای خزان کننده مرطوب، و جنگلهای خشك و تنك که معمولا چوب کم یا هیچ چوب تجاری ندارند، از مشخصات نیمکره جنوبی هستند. در این نیمکره پهن برگان گستردگی فوق العاده ای دارند. پهن برگان ۹۹٪ جنگلهای امریکای جنوبی و افریقا، و ۹۵ جنگلهای منطقه اقیانوس آرام را شامل‌ می‌شوند.

تنوع در سیمای جنگلها با تغییر عرض جغرافیایی نشان‌ می‌دهد که چگونه اقلیم منطقه بر انتخاب طبیعی تأثیر‌ می‌گذارد و رویش پهن برگان یا سوزنی برگان را تحت تأثیر قرار‌ می‌دهد. جالب است که گفته شود بقایای فسیلی از جنگلهای میلیونها سال قبل نشان می دهد که اقلیم گذشته کاملا با اقلیم امروزی همان منطقه متفاوت بوده است

علاوه بر عرض جغرافیایی، ارتفاع نیز بر اقلیم و در نتیجه نوع جنگل منطقه تأثیر می گذارد (شکل ۲۳). در کوه پایه‌ ‌های کنیا در خط استوا، یک تیپ جنگل گرمسیری وجود دارد و بالاتر از آن جنگلهای پهن برگ معتدل پیدا‌ می‌شوند. و باز هم بالاتر از آن فقط سوزنی برگان رویش‌ می‌یابند. در ارتفاع ۶۰۰۰ متری و بالاتر از مرز نهایی جنگل[6]، آب و هوا آنقدر سرد است که هیچ درختی نمی‌تواند بروید.

اصول مدیریت:

جنگلداری نوین مستلزم نگهداری از مناطق پوشیده از درخت به منظور کاربرد ‌های متنوعی است. عمدتأ جنگلها به منظور تولید چوب آلات، مراقبت از حیات وحش، جلوگیری از فرسایش، به عنوان بادشکن، حفاظت در برابر لیزش و رانش زمین و خطر بهمن، و همچنین برای منظور ‌های تفریحی مدیریت‌ می‌شوند. در مدیریت تولید جنگل، دو موضوع مورد اهمیت است:

نخست نگهداری از جنگل با سلامتی و تولید بالا و حاوی گونه‌ ‌های مطلوب و دوم حصول اطمینان از اینکه درختان تازه برای جایگزینی درختان مقطوعه مستقر شوند (شکل ۲۵).

نگهداری از يك جنگل سالم و سرحال تا حدودی به وسیله محافظت و حمایت درختان از آتش، حشرات و امراض حاصل‌ می‌شود (شکل ۲۶). به خاطر داشت که چوب آلات در هر مرحله ای از رشد درخت که قرار گرفته باشد مستعد هجوم و تعرض این عوامل مخرب‌ می‌باشند مگر اینکه در برابر آنها محافظت شوند. در بسیاری از جنگلهای دنیا، آتش دشمن اصلی است ولی در جنگل‌ ‌های منطقه معتدله که مناطق وسیعی به رویش تعداد محدودی از گونه‌ها اختصاص داده شده، خسارت ناشی از حشرات و امراض‌ می‌تواند جدی‌تر قلمداد شود. برای مثال این امر در مناطق جنگلی وسیع نابوده شده به وسیله جوانه خوار درخت نوئل Spruce) (budwarm در ایالات متحده مهم‌ می‌باشد. در این کشور همچنین بیماری شاه بلوط وارداتی (Chestnut blight) گونه بو می‌شاه بلوط (Chestnut) را تقریبا نابود کرده است.

برخی حشرات به وسیله سمپاشی هوائی نابود‌ می‌شدند ولی حشراتی همچون سوسك پوست خوار (bark beetle) فقط به وسیله سمپاشی شیمیائی در طی عملیات پینه زنی مهار می شوند می‌توان از توان تولید جنگل بدین شکل محافظت کرد که درختان نامطلوب را از حیث گونه، اندازه، شکل و یا دیگر نقایص از بین برد و همچنین درختانی را که بسیار ستبر شده اند، بهره برداری کرد تا امکان رویش بهتر پایه‌ ‌های جوان فراهم آید.

روش ‌های جنگلداری:

چندین شیوه برای برداشت همراه با حصول اطمینان از زادآوری و تجدید حیات جنگل وجود دارد (شکل ۲۸). تك گزینی (Selection) در جنگلهای آمیخته با درختانی از گونه‌ ‌ها، اندازه‌ها و سن‌ ‌های متفاوت به کار گرفته‌ می‌شود. در مقاطع زمانی معینی، درختان بالغ از گونه مطلوب برداشت شده و رویش پایه‌ ‌های جدید معمولا به صورت طبیعی اتفاق‌ می‌افتد. در نقطه مقابل شيوه قطع یکسره (Clear cuting) مستلزم قطع تما می‌درختان يك منطقه است (شکل ۲۹). این شیوه که کاملا مناسب روشهای مکانیزه‌ می‌باشد امکان قطع سریع و نسبتا کم هزینه را میسر‌ می‌سازد. در شیوه پناهی (Shelter wood) درختان جنگل در مراحل جداگانه با چندین سال فاصله از یکدیگر قطع‌ می‌شوند، به طوری که درختان جوان در پناه پایه‌ ‌های موجود رویش‌ می‌یابند. دو روش آخر مناسب جنگلهائی هستند که درختانشان بیش از ۲۰ سال با یکدیگر اختلاف سنی نداشته باشند. اغلب این نهالکاری‌ها شامل تنها يك گونه درختی و یا تعدادی گونه محدود با ویژگی‌ ‌های یکسان‌ می‌باشد. شیوه شاخه زاد (Coppice) که قدیمی‌ترین روش شناخته‌شده است، بر قدرت رویش (جست زدن) پایه‌ ‌های نو از کنده‌ ‌های درختان بریده شده بستگی دارد. از شاخه زادهائی که باقیمانده است، تیر ‌های مفیدی از گونه شاه بلوط (Lopfield) تهیه چوب آلات مسیر درازی را از جنگل تا کارخانه‌ ‌های تیمار چوب طی‌ می‌کنند و در این مدت ممکن است دیگر برای حفاظت شدن هم مناسب نباشند.

برداشت:

جنگلداران بایستی مدتها پیش از برداشت يك منطقه جنگلی، به بررسی ابعاد و اندازه کیفیت و گونه‌ ‌های درختان موجود بپردازند (شکل ۳۰). و این در حالی است که دیگر کارشناسان مشغول نقشه برداری از زمین منطقه‌ می‌باشند تا هزینه‌ ‌های برداشت، حمل، همچنین نصب تجهیزات و تأسیس کارخانه‌ ‌های لازم تخمین زده شود. ممکن است نیاز به برپائی پناهگاهها، احداث جاده‌ها و شاید ایجاد کارخانه‌ ‌های چوب بری و دهکده‌ ‌های کوچکی احساس شود و حتی تجهیزات ترابری و قطع و استحصال بیشتری به منطقه آورده شود.

نقشه برداری از روی زمین بسیار دشوار است ولی امروزه نقشه برداری هوائی کار را بسیار آسان نموده است، در ایالات متحده کوششهائی با كمك ماهواره به عمل آمده و نقشه برداری‌ ‌های کامپیوتری طراحی شده که جاده ها، رودها، و حتی انواع پهن برگ یا سوزنی برگ جنگل منطقه را نشان‌ می‌دهد.

با پایان این بررسی‌ ‌های مقدماتی روش‌ ‌های متنوعی برای قطع و استحصال، با توجه به اوضاع و شرایط، برای تك درختان و یا مناطق جنگلی استفاده خواهد شد.

ابزار دستی عموما برای قطع شاخه‌ ‌های کم قطر و نهالهای جوان استفاده‌ می‌شوند که اکثرا برای قطع کامل درخت جای خود را به اره موتوری داده اند

بازدهی بیشتر در عملیات قطع و استحصال به كمك تراکتور ‌های چرخ زنجیری crawler –Iractor)) و همچنین ماشین‌ ‌های قطع و حمل چوب (feiler-burcher) که تا مرحله نهائی عملیات قطع ، بینه زنی و دسته بندی چوب آلات حاصله را بر روی تریلر انجام می دهد ، امکان پذیر است . از آنجائی که تنه بیشتر درختان بسیار سنگین است به شکلی قطع می شوند که

خطر شکستن به هنگام زمین خوردن در آنها به حداقل کاهش داده شود. شکافها و ترکها و یا دیگر معایب فیزیکی پس از قطع از مرغوبیت چوب آلات کاسته و حفاظت را بی نتیجه‌ می‌سازد. اگر تنه درختان برای تهیه تیر پایه، ستون و یا شمع معادن قابل استفاده باشند، معمولا پوست کنی‌ می‌گردند، تا بدین وسیله خط حمله و هجوم حشرات پوست خوار به آنها کمتر گردد. درختان بزرگ برخی اوقات به قطعات با مقطع مربعی شکل (چهار تراش) اندازه بری‌ می‌شوند تا حمل آنها آسان‌تر شود. ولی این تبدیل کار بیهوده ای است (شکل ۳۴) گرده بینه‌ها را پس از تجدید حجم و پوست کنی به نزدیک‌ترین جاده ممکن‌ می‌برند. در مناطق دور افتاده جاده‌ ‌های موقتی ساخته‌ می‌شوند تا محل بارگیری اصلی تمام گرده بینه‌ها (دپو) امتداد دارند. در این مسیرها گرده بینه‌ها ممکن است توسط کارگران و یا حیوانات از قبیل فیل، اسب و یا گاو بر روی زمین کشیده شوند

مسیر چوب از جنگل تا کارخانه تیمار چوب

- جنگل ‌های جهان

- عملیات قطع و استحصال

برخی از عواملی که بر روی عمر مفید چوب آلات تیمار شده تأثیر‌ می‌گذارند عبارتند از: . گونه‌ ‌های درختی، چگونگی رشد درخت، و روش‌هایی که چوب آلات را از جنگل به کارخانه‌ ‌های تیمار چوب منتقل‌ می‌کنند. این مبحث به بررسی کوتاه جنگلداری و عملیات قطع و استحصال‌ می‌پردازد و پیش زمینه ای در مورد حفاظت صنعتی چوب آلات ارائه می دهد.

جنگلهای جهان:

جنگلها در حدود ۳۰ درصد سطح زمینهای جهان را‌ می‌پوشانند. انواع جنگلها متفاوتند و از باتلاقهای استوائی تا جنگلهای انبوه کوهستانی، و از جنگلهای تنگ كوچك که فقط چند

گونه دارند تا جنگلهای حاره ای انبوه[7] که چند صد گونه دارند، در جهان یافت‌ می‌شوند. با این حال تنها این جنگلها مورد برداشت قرار می گیرند و این در حالی است که دیگر جنگلها پتانسیل بالقوه برداشت دارند. ولی به دلیل محدودیتهای فیزیکی یا اقتصادی، بیشتر مناطق جنگلی باقیمانده ازنظر اقتصادی قابل بهره برداری نیستند.

پهن برگان و سوزنی برگان:

در حدود سطح مناطق جنگلی جهان از پهن برگان (سخت چوبها) و باقیمانده از سوزنی برگان (نرم چوبها) پوشیده شده است. نامگذاری این گونه‌ها به انگلستان قرون وسطی باز می گردد، زمانی که ساختمانها از چوب آلات سخت و سنگین بلوط انگلیسی[8] که برای کار بسیار دشوار بودند، و همچنین چوب آلاتی از کاج که در مقایسه کاملا برعکس مورد قبول بودند، ساخته‌ می‌شدند. بر اثر مرور زمان گونه‌ ‌های تازه ای کشف‌ می‌شدند که در زیر گروه بلوط به عنوان پهن برگ و کاج به عنوان سوزنی برگ طبقه بندی‌ می‌شدند (شکل ۱۸ و ۱۹).

نخستین گیاه شناسان به این نکته پی برده بودند که تمام درختانی که در گروه پهن برگان قرار‌ می‌گرفتند، نهاندانه[9] و از گیاهان گلدار[10] بودند. در حالی که گروه سوزنی برگ که عمدتا از مخروطیان[11] بودند در دسته بازدانگان [12] جای‌ می‌گرفتند. بعدها، برخی گونه‌ها کشف شدند که با این طبقه بندی جور نبودند. برای مثال، بالزا بك نهاندانه و بنابراین یك پهن برگ بود ولی همچنانکه اغلب مدل سازها‌ می‌دانند بسیار سبک و نرم است. از طرف دیگر، سرخدار که يك بازدانه است و در زیر گروه سوزنی برگان جای گرفته، چوبی سخت‌تر از بسیاری از پهن برگان دارد.

بیشتر پهن برگان که در مناطق معتدل[13]‌ می‌رویند، خزان کننده[14] هستند و طی فصل پائیز خزان می کنند (شکل ۲۰). با این حال پهن برگان گرمسیری معمولا همیشه سبزند چرا که در اقلیم[15] گرمسیری تمایز فصول به طور مشخصی وجود ندارد و در حین اینکه برگها قدیمی‌خزان

شكل ۲۲: این برگ فسیل شده که ۱۰۰ میلیون سال قدمت دارد در جزیره مول (Mull) واقع در ساحل غربی اسکاتلند یافت شده، نشان‌ می‌دهد که درخت ژینکگور (Ginkg) که از قدیمی‌ترین گونه‌ ‌های درختی است و درحال حاضر در چین به صورت طبیعی‌ می‌روید، زمانی در اروپا نیز یافت‌ می‌شده است.

مدیریت:

تخمین زده شده که جنگلهای جهان با مدیریتهای متفاوتی مورد بهره برداری قرار‌ می‌گیرند. بیشتر درختان جنگلهای گرمسیری به شیوه تك گزینی برداشت‌ می‌شوند و در نتیجه اجازه‌ می‌دهند که به طور طبیعی زادآوری کنند. و این در حالی است که بیشتر جنگلهای منطقه معتدله[16] با شیوه ‌هایی مدیریت‌ می‌شوند که اجازه بهره برداریهای شدید را‌ می‌دهد.

شیوه ای که طبق آن جنگل اداره‌ می‌شود کیفیت چوب آلات تولید شده (اندازه، شکل، مقدار چوب برون، احتمال حملات حشره ای و قارچی) را تحت تأثیر قرار‌ می‌دهد و در نتیجه مطلوبیت آن را برای حفاظت تغییر‌ می‌دهد می‌کنند.

در روش‌ ‌های قطع یکسره و پناهی بیش از آنکه به زادآوری طبیعی تکیه شود، برای حصول اطمینان از استقرار سریع گونه‌ ‌های مطلوب، جنگلبانان به کاشت نهالهای جوان و پرورش یافته در خزانه و نهالستان تحت مراقبت‌ ‌های ویژه، اقدام‌ می‌ورزند. گونه‌ ‌های سریع الرشد برای مقاصد نهالکاری عمدتا کاجها، اکالیپتوسها و صنوبرها‌ می‌باشند.

دقت در نهالکاری، حذف و تنك كردن درختان هرزه و مزاحم و محافظت در برابر آتش سوزی، حشرات و امراض باعث سرعت و هم آهنگی بیشتر در رویش درختان‌ می‌شود.

درختان نهالکاری شده پیش از سن زادآوری به سن بهره برداری یعنی سنی که مناسب برای تهیه تیر یا دیگر مصارف باشند، می‌رسند. این بدین معنی است که در این درختان مقدار چوب برون زیادتر است. بعلاوه درختان نهالکاری شده همانطور که اشاره شد بیشتر از گونه هائی هستند که چوب درون در آنها دوام طبیعی کمتری دارد. تمایل به نهالکاری‌ ‌های وسیع، رشد سریعتر درختان، و قطع یکسره و مکانیزه، بدین معنی است که انبوه چوب آلات تهیه شده با كمك این شیوه‌ها نیاز بیشتری به حفاظت و نگهداری چوب را‌ می‌طلبد.

 


1 - Winslow Hartford

1 - ballast

1 - Larix decidua

1 - Palms

2 - Bamboos.

Timber - lineباTree - line 1-

Jungle-1

Quercus robur-2

1-Angiosperm

Flowering Plants-2

Cone - bearing 3-

Gymnosperms -4

Temperate regions -5

Deciduous -6

Tropical climate-8

temperate horests -1